Đỗ Thúy Vân – Phó Giám đốc Sở Tư pháp
MỞ ĐẦU
Trong nhiều năm qua, công tác PBGDPL (PBGDPL) ở nước ta đã không ngừng được đổi mới cả về nội dung, hình thức và phương thức triển khai. Từ các hội nghị phổ biến pháp luật, lớp tập huấn, sinh hoạt chuyên đề, tuyên truyền lưu động đến các chuyên mục trên báo chí, phát thanh, truyền hình, cổng thông tin điện tử và mạng xã hội, hệ thống PBGDPL đã từng bước đưa chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đến với cán bộ, Nhân dân và cộng đồng doanh nghiệp. Những kết quả đó là rất quan trọng. Tuy nhiên, thực tiễn cũng đặt ra một yêu cầu mới.
Trong thời đại số, vấn đề không còn đơn thuần là làm thế nào để truyền tải được nhiều thông tin pháp luật, mà quan trọng hơn là làm thế nào để người dân tiếp nhận thông tin một cách nhanh nhất, dễ hiểu nhất, ghi nhớ lâu nhất và sẵn sàng chuyển hóa thành hành vi tuân thủ pháp luật. Đây chính là sự thay đổi căn bản trong tư duy truyền thông.
Nếu như trước đây, người làm công tác PBGDPL chủ yếu quan tâm đến việc phổ biến được bao nhiêu văn bản, tổ chức được bao nhiêu hội nghị, phát hành được bao nhiêu tài liệu, thì ngày nay, câu hỏi cần được đặt ra là: Người dân đã hiểu gì sau hoạt động tuyên truyền đó? Họ nhớ được điều gì? Và quan trọng hơn, họ có thay đổi hành vi theo quy định của pháp luật hay không?
Chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc cách con người tiếp cận thông tin. Điện thoại thông minh, mạng xã hội, nền tảng số và trí tuệ nhân tạo đã tạo ra một môi trường truyền thông hoàn toàn khác so với chỉ vài năm trước. Người dân ngày càng có xu hướng tiếp nhận thông tin thông qua hình ảnh, đồ họa, video ngắn và các nội dung trực quan thay vì những văn bản dài với nhiều thuật ngữ chuyên môn.
Trong "dòng chảy" thông tin ấy, pháp luật cũng phải thay đổi cách tiếp cận. Không phải thay đổi nội dung của pháp luật, mà thay đổi cách kể câu chuyện về pháp luật.
Một điều luật vẫn giữ nguyên giá trị pháp lý, nhưng nếu được chuyển tải bằng sơ đồ trực quan, biểu tượng, hình minh họa hoặc một thông điệp ngắn gọn, người dân sẽ dễ tiếp cận hơn, dễ ghi nhớ hơn và cũng dễ chia sẻ hơn trên môi trường số. Đây không phải là sự đơn giản hóa pháp luật, mà là trực quan hóa nội dung pháp luật - chuyển tải đúng tinh thần của quy định pháp luật bằng ngôn ngữ phù hợp với cách tiếp nhận của công chúng hiện đại.
Thực tiễn công tác PBGDPL những năm gần đây cho thấy nhiều địa phương, cơ quan, đơn vị đã bước đầu ứng dụng infographic, postcard, video ngắn, đồ họa chuyển động, mã QR, nền tảng mạng xã hội... trong tuyên truyền pháp luật và mang lại hiệu quả tích cực. Tuy nhiên, việc triển khai vẫn còn mang tính tự phát; nhiều sản phẩm mới dừng ở mức "trình bày đẹp" mà chưa thực sự dựa trên tư duy truyền thông pháp luật. Không ít infographic chỉ là những trang văn bản được thêm màu sắc; nhiều postcard chứa quá nhiều chữ, thiếu điểm nhấn và chưa tạo được khả năng ghi nhớ hay lan tỏa.
Điều đó cho thấy, đổi mới hình thức tuyên truyền không chỉ là thay đổi công cụ thiết kế mà trước hết phải bắt đầu từ đổi mới tư duy truyền thông pháp luật. Người làm công tác PBGDPL cần nhìn nhận mỗi sản phẩm truyền thông không đơn thuần là tài liệu tuyên truyền, mà là một "cầu nối" giữa quy định của pháp luật với đời sống xã hội; giữa ngôn ngữ pháp lý và ngôn ngữ của người dân.
Trong bối cảnh đó, POSTCARD và INFOGRAPHIC nổi lên như hai hình thức truyền thông trực quan có nhiều ưu thế. Với đặc điểm ngắn gọn, trực quan, dễ tiếp cận và phù hợp với môi trường số, hai hình thức này có khả năng truyền tải nhanh những thông điệp pháp luật thiết yếu, giúp người dân dễ tiếp nhận, dễ ghi nhớ và dễ chia sẻ. Nếu được nghiên cứu, thiết kế và sử dụng đúng cách, Postcard và Infographic không chỉ là những sản phẩm đồ họa đẹp mắt mà còn trở thành những "đại sứ truyền thông" của pháp luật trong đời sống hằng ngày.
Xuất phát từ yêu cầu đổi mới công tác PBGDPL trong giai đoạn hiện nay, chuyên đề "Cẩm nang ứng dụng Postcard và Infographic trong công tác PBGDPL" được xây dựng nhằm hệ thống hóa những vấn đề lý luận và thực tiễn về hai hình thức truyền thông này; đồng thời gợi mở phương pháp thiết kế, lựa chọn nội dung, đối tượng và cách thức tổ chức thực hiện để tạo ra các sản phẩm truyền thông pháp luật có chất lượng, hiệu quả và khả năng lan tỏa cao.
CHƯƠNG I
TRỰC QUAN HÓA NỘI DUNG PHÁP LUẬT - XU HƯỚNG TẤT YẾU CỦA CÔNG TÁC PBGDPL TRONG KỶ NGUYÊN SỐ
1. Trực quan hóa nội dung pháp luật - một cách tiếp cận mới trong truyền thông pháp luật
Trong khoa học truyền thông, trực quan hóa là việc sử dụng hình ảnh, biểu tượng, màu sắc, sơ đồ, đồ họa và các yếu tố trực quan để chuyển tải thông tin một cách ngắn gọn, dễ hiểu và dễ ghi nhớ. Vận dụng vào lĩnh vực PBGDPL, có thể hiểu: Trực quan hóa nội dung pháp luật là quá trình chuyển tải nội dung pháp luật bằng ngôn ngữ trực quan như hình ảnh, biểu tượng, sơ đồ, đồ họa và các phương tiện truyền thông hiện đại nhằm giúp người tiếp nhận dễ hiểu, dễ nhớ, dễ thực hiện và dễ lan tỏa các thông điệp pháp luật trong cộng đồng.
Khác với cách trình bày nguyên văn các quy định pháp luật, trực quan hóa nội dung pháp luật không làm thay đổi nội dung, giá trị pháp lý của quy định mà chỉ chuyển đổi cách thể hiện, giúp những quy định vốn khô khan, nhiều thuật ngữ chuyên môn trở nên gần gũi, sinh động và dễ tiếp cận hơn đối với nhiều nhóm đối tượng. Đây không phải là sự "đơn giản hóa" pháp luật mà là đơn giản hóa cách truyền đạt pháp luật, bảo đảm người dân có thể tiếp cận đúng nội dung cốt lõi của quy định, từ đó chủ động tìm hiểu sâu hơn khi có nhu cầu.
2. Vì sao trực quan hóa nội dung pháp luật trở thành xu hướng tất yếu?
Sự phát triển của công nghệ số, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đã làm thay đổi sâu sắc môi trường truyền thông. Trong bối cảnh đó, pháp luật không còn "độc quyền" về sự chú ý của người dân mà phải cạnh tranh với một khối lượng thông tin khổng lồ được cập nhật từng giờ, từng phút. Nếu vẫn sử dụng cách truyền thông truyền thống với các văn bản dài, nhiều thuật ngữ chuyên môn, khả năng tiếp cận và ghi nhớ của người dân sẽ bị hạn chế. Ngược lại, những thông điệp pháp luật được thiết kế ngắn gọn, trực quan và có tính tương tác sẽ dễ thu hút sự quan tâm, tạo điều kiện để người dân tiếp nhận thông tin một cách tự nhiên và chủ động hơn.
Thực tiễn thời gian qua cũng cho thấy, nhiều nội dung pháp luật được thể hiện dưới dạng infographic, postcard, video ngắn, đồ họa chuyển động hoặc hình ảnh kết hợp mã QR đã tạo được hiệu ứng tích cực trên môi trường số. Đây không chỉ là sự đổi mới về hình thức mà còn phản ánh sự chuyển đổi trong tư duy làm PBGDPL: lấy trải nghiệm của người tiếp nhận làm trung tâm, thay vì lấy người truyền đạt làm trung tâm. Chính vì vậy, trực quan hóa nội dung pháp luật không còn là một lựa chọn mang tính thử nghiệm mà đang trở thành một xu hướng tất yếu trong quá trình đổi mới công tác PBGDPL, đặc biệt trong bối cảnh triển khai chuyển đổi số quốc gia và xây dựng xã hội số hiện nay.
CHƯƠNG II
POSTCARD VÀ INFOGRAPHIC - HAI CÔNG CỤ TRUYỀN THÔNG TRỰC QUAN TRONG CÔNG TÁC PBGDPL
Vấn đề đặt ra là lựa chọn những công cụ truyền thông phù hợp để chuyển tải các quy định pháp luật đến với người dân một cách hiệu quả. Trong số nhiều hình thức truyền thông hiện đại, Postcard và Infographic được đánh giá là hai công cụ có nhiều ưu thế, đáp ứng tốt yêu cầu truyền tải thông tin pháp luật ngắn gọn, trực quan và phù hợp với môi trường số.
Mặc dù đều hướng tới mục tiêu trực quan hóa thông tin, Postcard và Infographic không giống nhau về cấu trúc, cách thể hiện cũng như phạm vi sử dụng. Việc hiểu đúng đặc điểm của từng hình thức sẽ giúp người làm công tác PBGDPL lựa chọn công cụ phù hợp với từng nội dung, từng nhóm đối tượng và từng mục tiêu truyền thông.
1. Postcard pháp luật
Trong lĩnh vực truyền thông, Postcard là một ấn phẩm truyền thông ngắn gọn, thường được thiết kế trên một mặt hoặc hai mặt với sự kết hợp hài hòa giữa hình ảnh, màu sắc và thông điệp trọng tâm nhằm truyền tải nhanh một nội dung đến người tiếp nhận. Vận dụng vào công tác PBGDPL, có thể hiểu: Postcard pháp luật là sản phẩm truyền thông trực quan được thiết kế ngắn gọn, tập trung truyền tải một thông điệp hoặc một nội dung pháp luật cốt lõi thông qua sự kết hợp giữa hình ảnh, biểu tượng, màu sắc và câu chữ ngắn gọn, giúp người dân dễ tiếp cận, dễ ghi nhớ và dễ chia sẻ.
Điểm đặc trưng của Postcard là một sản phẩm chỉ nên chuyển tải một thông điệp chính. Thông điệp đó có thể là một quyền của công dân, một nghĩa vụ pháp lý, một hành vi cần thực hiện hoặc một quy định quan trọng mà người dân cần ghi nhớ. Chính sự cô đọng này tạo nên sức mạnh của Postcard trong truyền thông pháp luật. Khác với tờ rơi truyền thống thường trình bày nhiều nội dung trên cùng một ấn phẩm, Postcard hướng tới việc tạo ấn tượng nhanh, khơi gợi sự chú ý và giúp người xem ghi nhớ ngay thông điệp quan trọng chỉ sau một thời gian rất ngắn.
2. Infographic pháp luật
Infographic (Information Graphic) là hình thức trình bày thông tin bằng đồ họa, kết hợp giữa dữ liệu, hình ảnh, biểu tượng, sơ đồ và chữ viết nhằm giúp người tiếp nhận hiểu nhanh những nội dung tương đối phức tạp. Trong công tác PBGDPL, có thể hiểu: Infographic pháp luật là sản phẩm truyền thông trực quan sử dụng sơ đồ, biểu tượng, hình ảnh, bảng biểu và các yếu tố đồ họa để hệ thống hóa, đơn giản hóa hoặc minh họa các quy định pháp luật, quy trình, thủ tục, quyền, nghĩa vụ và các thông tin pháp lý theo cách dễ hiểu, logic và thuận tiện cho việc tiếp cận.
Nếu Postcard thiên về một thông điệp, thì Infographic thiên về một hệ thống thông tin.
Một Infographic có thể trình bày quy trình giải quyết thủ tục hành chính, các bước thực hiện một quyền của công dân, sự khác biệt giữa quy định cũ và mới, hoặc mối quan hệ giữa nhiều quy định pháp luật trong cùng một lĩnh vực. Chính khả năng hệ thống hóa thông tin giúp Infographic trở thành công cụ rất hiệu quả trong truyền thông các nội dung pháp luật có tính quy trình hoặc cần so sánh, đối chiếu.
3. Phân biệt Postcard và Infographic trong công tác PBGDPL
Mặc dù đều là hình thức truyền thông trực quan nhưng Postcard và Infographic không thể thay thế hoàn toàn cho nhau.
Postcard phù hợp khi mục tiêu là gây ấn tượng, truyền tải nhanh một thông điệp pháp luật, tạo sự ghi nhớ và lan tỏa trên môi trường số. Trong khi đó, Infographic phù hợp khi cần giải thích một vấn đề pháp luật có nhiều nội dung, nhiều bước hoặc nhiều mối quan hệ cần được trình bày theo logic.
Có thể hình dung một cách đơn giản:
- Postcard trả lời câu hỏi: "Người dân cần nhớ điều gì?"
- Infographic trả lời câu hỏi: "Người dân cần hiểu vấn đề này như thế nào?"
Đây cũng là lý do trong thực tiễn PBGDPL, hai hình thức này không cạnh tranh mà bổ trợ cho nhau. Một chiến dịch truyền thông pháp luật hiệu quả thường kết hợp Postcard để tạo sự chú ý ban đầu và Infographic để cung cấp đầy đủ thông tin cần thiết, từ đó giúp người dân vừa dễ nhớ, vừa hiểu đúng và thực hiện đúng các quy định của pháp luật.
CHƯƠNG III
GIÁ TRỊ VÀ ƯU THẾ CỦA POSTCARD, INFOGRAPHIC TRONG TRUYỀN THÔNG PHÁP LUẬT
1. Không chỉ là sản phẩm đồ họa, mà là công cụ truyền thông pháp luật
Trong thực tiễn, nhiều người vẫn nhìn nhận Postcard và Infographic đơn thuần là những sản phẩm thiết kế đồ họa nhằm làm cho tài liệu tuyên truyền "đẹp hơn", "bắt mắt hơn". Đây là cách tiếp cận chưa đầy đủ. Đối với công tác PBGDPL, giá trị của Postcard và Infographic không nằm ở yếu tố mỹ thuật mà nằm ở khả năng chuyển hóa nội dung pháp luật thành thông điệp truyền thông. Một quy định pháp luật vốn dài, nhiều thuật ngữ chuyên môn có thể được thể hiện bằng hình ảnh, sơ đồ, biểu tượng hoặc những thông điệp ngắn gọn, giúp người tiếp nhận nhanh chóng nắm được nội dung cốt lõi mà không làm thay đổi bản chất của quy định.
Nói cách khác, Postcard và Infographic là cầu nối giữa ngôn ngữ pháp lý và ngôn ngữ đời sống; giữa văn bản quy phạm pháp luật với nhu cầu tiếp cận thông tin của người dân trong bối cảnh xã hội số.
2. Những ưu thế nổi bật của Postcard và Infographic trong công tác PBGDPL
Thứ nhất, truyền tải nhanh thông điệp pháp luật. Một Postcard hoặc Infographic tốt có thể giúp người dân chỉ mất từ một đến hai phút để nắm được nội dung quan trọng của một quy định pháp luật, thay vì phải đọc nhiều trang văn bản. Đây là ưu thế đặc biệt phù hợp với xu hướng tiếp nhận thông tin nhanh trên thiết bị di động và mạng xã hội.
Thứ hai, giúp người dân dễ hiểu, dễ nhớ và dễ thực hiện. Con người có xu hướng ghi nhớ hình ảnh nhanh hơn chữ viết. Khi quy định pháp luật được thể hiện bằng sơ đồ, biểu tượng, màu sắc hoặc hình minh họa phù hợp, người tiếp nhận không chỉ hiểu nhanh hơn mà còn ghi nhớ lâu hơn, từ đó dễ chuyển hóa thành hành vi thực hiện trong thực tế.
Thứ ba, tăng khả năng lan tỏa trên môi trường số. Không giống các tài liệu tuyên truyền truyền thống, Postcard và Infographic rất thuận lợi để chia sẻ qua Zalo, Facebook, Cổng thông tin điện tử, màn hình điện tử, bảng tin số hoặc mã QR. Chỉ với một sản phẩm được thiết kế tốt, thông tin pháp luật có thể tiếp cận đồng thời hàng nghìn người mà không phát sinh chi phí in ấn, phát hành.
Thứ tư, phù hợp với nhiều nhóm đối tượng khác nhau. Một nội dung pháp luật có thể được thiết kế thành nhiều phiên bản khác nhau phù hợp với học sinh, thanh niên, công nhân, doanh nghiệp, đồng bào dân tộc thiểu số hoặc người cao tuổi. Chính sự linh hoạt này giúp nâng cao tính cá thể hóa trong công tác PBGDPL - một yêu cầu ngày càng quan trọng trong truyền thông hiện đại.
Thứ năm, góp phần đổi mới phương thức tổ chức công tác PBGDPL. Việc ứng dụng Postcard và Infographic không chỉ tạo ra sản phẩm truyền thông mới mà còn thúc đẩy thay đổi phương pháp làm việc của đội ngũ thực hiện PBGDPL. Thay vì chỉ tập trung "truyền đạt quy định", người làm PBGDPL phải suy nghĩ từ góc nhìn của người tiếp nhận: lựa chọn thông tin nào là cốt lõi, diễn đạt ra sao để dễ hiểu, bố cục như thế nào để dễ nhớ và hình thức nào để người dân sẵn sàng chia sẻ. Chính quá trình đó góp phần hình thành tư duy truyền thông pháp luật hiện đại, lấy người dân làm trung tâm.
3. Giá trị lớn nhất của Postcard và Infographic
Có thể khẳng định rằng, giá trị lớn nhất của Postcard và Infographic không phải là giúp tài liệu tuyên truyền trở nên đẹp hơn mà là giúp pháp luật đến gần người dân hơn. Một sản phẩm truyền thông pháp luật chỉ thực sự thành công khi người dân không chỉ nhìn thấy mà còn đọc, hiểu, ghi nhớ và vận dụng được những quy định pháp luật trong cuộc sống hằng ngày. Nếu Postcard và Infographic góp phần rút ngắn khoảng cách giữa văn bản pháp luật với đời sống xã hội thì đó cũng chính là giá trị cốt lõi của công tác PBGDPL trong giai đoạn hiện nay.
Chương IV
LỰA CHỌN NỘI DUNG, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI ÁP DỤNG POSTCARD, INFOGRAPHIC TRONG CÔNG TÁC PBGDPL
Một trong những nguyên nhân làm cho nhiều sản phẩm truyền thông pháp luật chưa phát huy hiệu quả là chưa lựa chọn đúng hình thức truyền tải. Có trường hợp một nội dung chỉ cần một Postcard ngắn gọn nhưng lại thiết kế thành Infographic nhiều trang; ngược lại, có những quy định pháp luật phức tạp cần hệ thống hóa bằng sơ đồ nhưng lại chỉ được thể hiện bằng một khẩu hiệu hoặc vài dòng giới thiệu.
Do đó, trước khi thiết kế sản phẩm truyền thông, người làm công tác PBGDPL cần trả lời ba câu hỏi: + Tuyên truyền nội dung gì? + Tuyên truyền cho ai? + Tuyên truyền trong bối cảnh nào? Khi trả lời được ba câu hỏi này, việc lựa chọn Postcard hay Infographic sẽ trở nên khoa học và hiệu quả hơn.
1. Lựa chọn theo nội dung pháp luật
Không phải mọi nội dung pháp luật đều phù hợp với cùng một hình thức truyền thông.
a) Những nội dung phù hợp với Postcard
Postcard phát huy hiệu quả đối với những nội dung ngắn gọn, có tính nhắc nhớ hoặc định hướng hành vi.
Có thể ưu tiên thiết kế Postcard đối với:
- Một quyền cơ bản của công dân (quyền được trợ giúp pháp lý, quyền khiếu nại, quyền tố cáo...).
- Một nghĩa vụ pháp lý quan trọng (đội mũ bảo hiểm, đăng ký khai sinh, khai báo cư trú...).
- Một hành vi bị nghiêm cấm.
- Một mức xử phạt điển hình.
- Một thông điệp tuyên truyền.
- Một khuyến cáo pháp luật theo mùa vụ hoặc theo chuyên đề.
Ví dụ:
- 05 hành vi không được làm khi tham gia giao thông.
- 03 bước cần thực hiện khi phát hiện bạo lực gia đình.
- Quyền của người dân khi thực hiện thủ tục hành chính.
- Những việc cần biết để phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng.
Đặc điểm chung của các nội dung này là người dân chỉ cần ghi nhớ một thông điệp trọng tâm và có thể vận dụng ngay trong cuộc sống.
b) Những nội dung phù hợp với Infographic
Infographic phù hợp với các quy định có cấu trúc nhiều bước, nhiều nội dung hoặc cần hệ thống hóa.
Có thể áp dụng đối với:
- Quy trình thực hiện thủ tục hành chính.
- Trình tự giải quyết một vụ việc.
- Điều kiện, thành phần hồ sơ.
- So sánh quy định cũ và quy định mới.
- Hệ thống quyền, nghĩa vụ.
- Quy trình xử lý vi phạm.
- Thống kê, số liệu pháp luật.
- Mối quan hệ giữa các cơ quan trong giải quyết thủ tục.
Ví dụ:
- Quy trình đăng ký hộ tịch.
- Quy trình trợ giúp pháp lý.
- Các bước hòa giải ở cơ sở.
- Trình tự giải quyết khiếu nại.
- So sánh những điểm mới của một đạo luật.
- Quy trình thực hiện dịch vụ công trực tuyến.
Những nội dung này nếu trình bày bằng văn bản sẽ tương đối dài và khó theo dõi, trong khi Infographic giúp người xem hình dung toàn bộ quy trình chỉ trên một trang.
2. Lựa chọn theo lĩnh vực pháp luật
Thực tiễn cho thấy mỗi lĩnh vực pháp luật có đặc điểm riêng, do đó cũng cần lựa chọn hình thức truyền thông phù hợp.
Các lĩnh vực rất phù hợp để ứng dụng Postcard và Infographic gồm: pháp luật về hộ tịch, quốc tịch, chứng thực; trợ giúp pháp lý; hòa giải ở cơ sở; xử lý vi phạm hành chính; an toàn giao thông; phòng, chống ma túy; phòng cháy, chữa cháy; an toàn thực phẩm; bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế; thuế; lao động; bảo vệ môi trường; phòng, chống bạo lực gia đình; phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng; cải cách hành chính và dịch vụ công trực tuyến.
Đây đều là những lĩnh vực gắn trực tiếp với đời sống hằng ngày, phát sinh nhiều nhu cầu tìm hiểu của người dân và có nhiều quy trình, thủ tục hoặc hành vi cần hướng dẫn một cách ngắn gọn, trực quan. Đối với những lĩnh vực có nội dung chuyên sâu, nhiều quy định mang tính kỹ thuật hoặc cần viện dẫn đầy đủ điều khoản pháp luật, Postcard và Infographic chỉ nên đóng vai trò giới thiệu những nội dung cốt lõi, kết hợp mã QR hoặc đường dẫn để người dân tiếp tục nghiên cứu văn bản gốc.
3. Lựa chọn theo nhóm đối tượng
Một nguyên tắc quan trọng trong truyền thông pháp luật hiện đại là không thiết kế một sản phẩm cho tất cả mọi người. Cùng một nội dung pháp luật nhưng học sinh, doanh nghiệp, người lao động hay đồng bào dân tộc thiểu số sẽ có nhu cầu và cách tiếp nhận khác nhau. Vì vậy, khi thiết kế cần xác định rõ đối tượng hướng tới.
- Đối với học sinh, sinh viên: ưu tiên hình ảnh sinh động, màu sắc tươi sáng, câu chữ ngắn gọn, tăng tính tương tác bằng mã QR hoặc trò chơi nhỏ.
- Đối với thanh niên và người sử dụng mạng xã hội: thiết kế theo định dạng phù hợp với điện thoại thông minh, dễ chia sẻ trên Facebook, Zalo, TikTok hoặc các nền tảng số khác.
- Đối với doanh nghiệp: tập trung vào quy trình, thủ tục, nghĩa vụ pháp lý, các điểm mới của chính sách, trình bày theo sơ đồ hoặc bảng tổng hợp.
- Đối với người lao động: ưu tiên những quyền, nghĩa vụ thiết thực liên quan đến hợp đồng lao động, bảo hiểm xã hội, an toàn lao động, tiền lương, thời giờ làm việc.
- Đối với người cao tuổi: sử dụng cỡ chữ lớn, màu sắc tương phản, hạn chế trình bày quá nhiều thông tin trên một sản phẩm.
- Đối với đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi: tăng cường hình ảnh minh họa, biểu tượng trực quan; có thể kết hợp song ngữ hoặc sử dụng mã QR liên kết với video tuyên truyền bằng tiếng dân tộc khi điều kiện cho phép.
4. Lựa chọn theo không gian và phương thức truyền thông
Hiệu quả của Postcard và Infographic còn phụ thuộc vào nơi và cách thức sản phẩm được sử dụng. Trên môi trường số, Postcard và Infographic phù hợp để đăng tải trên Cổng hoặc Trang thông tin điện tử, mạng xã hội, Zalo OA, màn hình điện tử, nhóm cộng đồng hoặc tích hợp vào mã QR trong các tài liệu tuyên truyền. Tại cơ sở, các sản phẩm này có thể được sử dụng tại Bộ phận Một cửa, trung tâm phục vụ hành chính công, nhà văn hóa, trường học, bệnh viện, doanh nghiệp, khu công nghiệp, bến xe, điểm sinh hoạt cộng đồng hoặc lồng ghép trong các buổi sinh hoạt chi bộ, đoàn thể, tổ hòa giải, tổ dân phố. Việc kết hợp linh hoạt giữa môi trường số và không gian truyền thông trực tiếp sẽ góp phần mở rộng phạm vi tiếp cận, nâng cao hiệu quả PBGDPL và bảo đảm mỗi sản phẩm được phát huy tối đa giá trị sử dụng.
Chương V
8 NGUYÊN TẮC THIẾT KẾ POSTCARD VÀ INFOGRAPHIC PHÁP LUẬT HIỆU QUẢ
Trong truyền thông pháp luật, một sản phẩm đẹp chưa chắc là một sản phẩm hiệu quả. Giá trị của Postcard hay Infographic không được quyết định bởi kỹ thuật đồ họa hay phần mềm thiết kế hiện đại mà được quyết định bởi khả năng truyền tải đúng và trúng thông điệp pháp luật đến người tiếp nhận. Thực tiễn cho thấy, nhiều sản phẩm được đầu tư công phu về hình thức nhưng người xem vẫn không hiểu hoặc không nhớ nội dung cần truyền tải. Ngược lại, có những sản phẩm rất đơn giản nhưng lại có sức lan tỏa lớn vì lựa chọn đúng thông điệp, đúng đối tượng và đúng phương thức thể hiện. Để Postcard và Infographic thực sự trở thành công cụ hữu hiệu trong công tác PBGDPL, theo chúng tôi cần lưu ý một số nguyên tắc cơ bản sau đây.
1. Trung thành với nội dung pháp luật, đơn giản trong cách thể hiện
Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Mọi sản phẩm truyền thông pháp luật đều phải bảo đảm tính chính xác của quy định pháp luật. Việc trực quan hóa không có nghĩa là lược bỏ hoặc diễn giải làm thay đổi nội dung của văn bản quy phạm pháp luật. Tuy nhiên, chính xác không đồng nghĩa với việc sao chép nguyên văn điều luật. Người thiết kế cần xác định đâu là thông tin cốt lõi mà người dân cần biết, từ đó chuyển tải bằng ngôn ngữ gần gũi, dễ hiểu nhưng vẫn bảo đảm đúng tinh thần của quy định pháp luật. Trường hợp cần thiết, có thể bổ sung mã QR hoặc đường dẫn để người đọc tra cứu đầy đủ văn bản gốc.
2. Một sản phẩm - Một thông điệp trung tâm
Đây là nguyên tắc quyết định hiệu quả của Postcard. Một sản phẩm truyền thông không nên cố gắng truyền tải quá nhiều nội dung. Khi người xem phải đọc quá nhiều chữ hoặc tiếp nhận quá nhiều thông tin cùng lúc thì khả năng ghi nhớ sẽ giảm đáng kể. Vì vậy, mỗi Postcard nên tập trung vào một thông điệp, một quy định, một hành vi, hoặc một vấn đề pháp luật.
Đối với Infographic, mặc dù có thể trình bày nhiều thông tin hơn, nhưng toàn bộ nội dung vẫn phải xoay quanh một chủ đề thống nhất, có trình tự logic và dễ theo dõi.
3. Lấy người tiếp nhận làm trung tâm của thiết kế
Một sai lầm phổ biến hiện nay là thiết kế theo góc nhìn của người làm pháp luật thay vì người tiếp nhận pháp luật. Người làm PBGDPL thường quen với thuật ngữ pháp lý, trong khi người dân chỉ quan tâm đến những thông tin liên quan trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ hoặc cách xử lý tình huống trong cuộc sống. Do đó, trước khi thiết kế cần đặt câu hỏi: Người xem là ai? Họ cần biết điều gì? Điều gì khiến họ quan tâm? Sau khi xem xong, họ cần nhớ điều gì? Khi trả lời được những câu hỏi này, sản phẩm truyền thông sẽ gần gũi và có giá trị sử dụng cao hơn.
4. Ưu tiên hình ảnh, hạn chế chữ
Trong truyền thông trực quan, hình ảnh luôn là yếu tố thu hút đầu tiên. Một biểu tượng trực quan phù hợp có thể thay thế cho nhiều dòng mô tả. Một sơ đồ hợp lý có thể giúp người dân hiểu nhanh một quy trình mà không cần đọc toàn bộ hướng dẫn. Điều đó không có nghĩa là loại bỏ hoàn toàn chữ viết, mà cần sử dụng chữ ở mức vừa đủ, ngắn gọn, rõ ý và hỗ trợ cho hình ảnh thay vì lặp lại những gì hình ảnh đã thể hiện.
5. Thiết kế thống nhất, dễ nhận diện
Các sản phẩm Postcard và Infographic nên được xây dựng theo một hệ thống nhận diện thống nhất về màu sắc, kiểu chữ, bố cục, logo và cách trình bày. Đối với cơ quan nhà nước, việc thống nhất nhận diện không chỉ tạo sự chuyên nghiệp mà còn giúp người dân dễ dàng nhận biết đây là sản phẩm tuyên truyền chính thống, góp phần nâng cao mức độ tin cậy của thông tin pháp luật.
6. Thiết kế để chia sẻ, không chỉ để đọc
Khác với tài liệu tuyên truyền truyền thống, Postcard và Infographic ngày nay chủ yếu được lan tỏa trên môi trường số. Vì vậy, ngay từ khi thiết kế cần tính đến khả năng chia sẻ trên các nền tảng như Zalo, Facebook, Cổng thông tin điện tử hoặc màn hình điện tử. Một sản phẩm có dung lượng phù hợp, bố cục rõ ràng, dễ xem trên điện thoại thông minh sẽ có khả năng lan tỏa cao hơn nhiều so với những sản phẩm chỉ phù hợp khi in trên giấy.
7. Gắn kết với hệ sinh thái truyền thông số
Postcard và Infographic không nên tồn tại độc lập. Mỗi sản phẩm nên được đặt trong một hệ sinh thái truyền thông gồm văn bản pháp luật, video, bài viết, hỏi - đáp pháp luật, dịch vụ công trực tuyến hoặc các tài liệu chuyên sâu khác. Việc tích hợp mã QR, đường dẫn hoặc liên kết đến các nền tảng số sẽ giúp người dân dễ dàng tiếp cận thông tin đầy đủ hơn khi có nhu cầu, đồng thời nâng cao hiệu quả của quá trình chuyển đổi số trong công tác PBGDPL.
8. Thường xuyên đánh giá và cải tiến sản phẩm
Không có một mẫu Postcard hay Infographic nào phù hợp với mọi đối tượng và mọi thời điểm. Sau khi đưa vào sử dụng, cơ quan thực hiện cần theo dõi phản hồi của người dân, đánh giá mức độ tiếp cận, khả năng chia sẻ và hiệu quả truyền thông để tiếp tục điều chỉnh, hoàn thiện. Trong môi trường số, việc cải tiến liên tục là điều kiện để các sản phẩm truyền thông pháp luật luôn giữ được tính hấp dẫn và đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người dân.
CHƯƠNG VI
MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ NHẰM THÚC ĐẨY ỨNG DỤNG POSTCARD VÀ INFOGRAPHIC TRONG CÔNG TÁC PBGDPL
Việc ứng dụng Postcard và Infographic trong công tác PBGDPL không chỉ là đổi mới về hình thức tuyên truyền mà còn là yêu cầu tất yếu của quá trình chuyển đổi số và đổi mới phương thức truyền thông pháp luật. Để hai hình thức này được triển khai đồng bộ, hiệu quả và phát huy giá trị trong thực tiễn, theo chúng tôi cần quan tâm một số định hướng sau:
1. Chuyển từ tư duy "làm tài liệu tuyên truyền" sang tư duy "thiết kế sản phẩm truyền thông pháp luật"
Đây là khuyến nghị quan trọng nhất. Nhiều sản phẩm hiện nay vẫn được xây dựng theo cách lựa chọn một điều luật, đưa nguyên văn lên một nền màu và gọi đó là Infographic hoặc Postcard. Cách làm này chưa tạo ra giá trị truyền thông. Người làm công tác PBGDPL cần thay đổi tư duy, coi mỗi Postcard và Infographic là một sản phẩm truyền thông với đối tượng phục vụ cụ thể, mục tiêu truyền thông rõ ràng và thông điệp cốt lõi cần truyền tải. Chỉ khi bắt đầu từ nhu cầu tiếp nhận của người dân thay vì từ cấu trúc của văn bản pháp luật, sản phẩm mới thực sự phát huy hiệu quả.
2. Xây dựng ngân hàng Postcard và Infographic pháp luật dùng chung
Cần từng bước xây dựng ngân hàng Postcard và Infographic pháp luật theo từng chuyên đề, từng lĩnh vực pháp luật và từng nhóm đối tượng; đồng thời thường xuyên cập nhật theo các quy định pháp luật mới. Việc chia sẻ, sử dụng chung nguồn tài nguyên này sẽ góp phần nâng cao chất lượng sản phẩm, tiết kiệm kinh phí và tạo sự thống nhất trong công tác tuyên truyền.
3. Đưa Postcard và Infographic trở thành sản phẩm truyền thông thường xuyên
Postcard và Infographic không nên chỉ xuất hiện trong các đợt cao điểm hoặc hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam. Cần đưa hai hình thức này trở thành một nội dung thường xuyên trong hoạt động truyền thông trên Cổng hoặc Trang thông tin điện tử, Zalo OA, Fanpage, màn hình điện tử, hệ thống thông tin cơ sở và các nền tảng số khác. Mỗi chính sách mới, mỗi đạo luật mới hoặc mỗi vấn đề pháp luật được xã hội quan tâm đều có thể được chuyển hóa thành các sản phẩm truyền thông trực quan phù hợp.
4. Nâng cao năng lực thiết kế truyền thông pháp luật cho đội ngũ làm công tác PBGDPL
Chất lượng của Postcard và Infographic phụ thuộc rất lớn vào năng lực của người xây dựng sản phẩm. Bên cạnh kiến thức pháp luật, đội ngũ báo cáo viên pháp luật, tuyên truyền viên pháp luật, cán bộ tư pháp, cán bộ truyền thông cần được trang bị thêm kỹ năng viết thông điệp, tư duy trực quan hóa thông tin, sử dụng các công cụ thiết kế hiện đại và khai thác hiệu quả trí tuệ nhân tạo trong xây dựng sản phẩm truyền thông.
5. Tăng cường ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo
Sự phát triển của các nền tảng thiết kế trực tuyến và trí tuệ nhân tạo đang mở ra nhiều cơ hội để nâng cao chất lượng truyền thông pháp luật. Các công cụ AI có thể hỗ trợ gợi ý bố cục, hình ảnh minh họa, biểu tượng trực quan, màu sắc, chuyển đổi văn bản thành sơ đồ hoặc tóm tắt các quy định pháp luật thành thông điệp ngắn gọn. Tuy nhiên, AI chỉ là công cụ hỗ trợ. Việc kiểm tra tính chính xác của nội dung pháp luật, lựa chọn thông điệp và chịu trách nhiệm về sản phẩm cuối cùng vẫn phải do người làm công tác PBGDPL thực hiện.
6. Đánh giá hiệu quả bằng mức độ tiếp cận và thay đổi hành vi
Hiệu quả của Postcard và Infographic không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng sản phẩm đã thiết kế hoặc số lượt đăng tải. Cần từng bước quan tâm đến các chỉ số như số lượt tiếp cận, chia sẻ, tương tác, mức độ ghi nhớ thông điệp, khả năng áp dụng vào thực tiễn và sự thay đổi trong nhận thức, hành vi chấp hành pháp luật của người dân. Đây mới là thước đo phản ánh đúng giá trị của hoạt động truyền thông pháp luật trong bối cảnh chuyển đổi số.
KẾT LUẬN
Công tác PBGDPL đang đứng trước yêu cầu đổi mới mạnh mẽ cả về nội dung, phương thức và tư duy truyền thông. Trong bối cảnh đó, trực quan hóa nội dung pháp luật thông qua Postcard và Infographic không đơn thuần là việc ứng dụng thêm một công cụ thiết kế, mà là sự chuyển đổi từ cách truyền đạt pháp luật sang cách truyền thông pháp luật lấy người dân làm trung tâm.
Với ưu thế về tính trực quan, ngắn gọn, dễ tiếp cận và khả năng lan tỏa trên môi trường số, Postcard và Infographic có thể trở thành những phương thức truyền thông hiệu quả đối với nhiều lĩnh vực pháp luật và nhiều nhóm đối tượng khác nhau. Tuy nhiên, hiệu quả đó chỉ đạt được khi người làm công tác PBGDPL biết lựa chọn đúng nội dung, đúng đối tượng, đúng hình thức thể hiện và luôn đặt mục tiêu phục vụ người dân lên hàng đầu. Điều quan trọng hơn là đổi mới tư duy truyền thông pháp luật, coi mỗi sản phẩm truyền thông là một cầu nối đưa pháp luật đến gần hơn với cuộc sống. Khi mỗi Postcard giúp người dân ghi nhớ một quy định quan trọng, mỗi Infographic giúp người dân hiểu đúng một quy trình pháp lý và mỗi sản phẩm truyền thông góp phần làm thay đổi một hành vi theo hướng tích cực, thì đó cũng chính là lúc công tác PBGDPL thực sự phát huy được giá trị của mình trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và xã hội thượng tôn pháp luật./.