Tình huống: Em Nguyễn Văn A (sinh ngày 15/02/2010, cư trú tại xã X, tỉnh Y) hiện đang là học sinh lớp 10. Do hoàn cảnh gia đình khó khăn, cha mẹ đi làm xa, thiếu sự quản lý sát sao, A bị kẻ xấu rủ rê, lôi kéo tham gia vào một vụ trộm cắp tài sản tại địa phương. Cụ thể, A giữ vai trò đồng phạm thứ yếu (giúp sức không đáng kể) trong việc lấy trộm 01 chiếc xe máy trị giá 18.000.000 đồng của ông Trần Văn B. Sau khi sự việc bị phát hiện, Nguyễn Văn A (khi đó mới đủ 16 tuổi 2 tháng) đã lập tức nhận thức được sai lầm, chủ động thành khẩn khai báo, tự nguyện trả lại tài sản cho ông B và xin lỗi gia đình người bị hại. Ông B nhận lại tài sản, nhận thấy A còn quá trẻ, bồng bột và có thái độ ăn ăn hối cải nên đã chủ động xin cơ quan chức năng giảm nhẹ trách nhiệm cho em.
Gia đình A rất lo lắng em sẽ bị kết án hình phạt tù, để lại án tích và ảnh hưởng nghiêm trọng đến tương lai học tập. Cha mẹ A đã tìm đến Cơ quan Điều tra và người làm công tác xã hội tại địa phương để bày tỏ mong muốn em được trao cơ hội sửa chữa sai lầm tại cộng đồng.
1. Chính sách xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội được Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 quy định như thế nào? Trường hợp của em A có bắt buộc phải áp dụng hình phạt hình sự hay không?
2. Em A có đủ điều kiện để áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng hay không? Những biện pháp xử lý chuyển hướng cụ thể nào có thể được cân nhắc áp dụng đối với A?
3. Quyền được giữ bí mật thông tin cá nhân và bảo đảm thủ tục tố tụng thân thiện đối với em A trong quá trình giải quyết vụ việc được pháp luật bảo vệ ra sao?
Giải quyết tình huống
1. Chính sách xử lý đối với em A theo quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024
Theo Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 (Luật số 59/2024/QH15), trường hợp của em Nguyễn Văn A (người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội) không bắt buộc phải áp dụng hình phạt tù hay xử lý hình sự truyền thống, mà được ưu tiên áp dụng các chính sách tư pháp thân thiện và phục hồi, cụ thể:
Việc giải quyết vụ án có người chưa thành niên phạm tội phải ưu tiên bảo đảm lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên (khoản 1 Điều 5 Luật số 59/2024/QH15).
Việc truy cứu trách nhiệm hình sự người chưa thành niên phạm tội chỉ trong trường hợp cần thiết và chủ yếu nhằm mục đích giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích cho xã hội (khoản 2 Điều 5 Luật số 59/2024/QH15).
Biện pháp xử lý chuyển hướng được ưu tiên áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội trong tất cả các giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử (khoản 1 Điều 11). Mục đích nhằm giúp người chưa thành niên thay đổi nhận thức, khắc phục hậu quả, ngăn ngừa tái phạm và tạo điều kiện tái hòa nhập cộng đồng (Điều 34 Luật số 59/2024/QH15 Luật số 59/2024/QH15).
Tòa án chỉ áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội nếu xét thấy việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng không bảo đảm hiệu quả giáo dục, phòng ngừa (khoản 2 Điều 12 Luật số 59/2024/QH15).
2. Điều kiện và các biện pháp xử lý chuyển hướng áp dụng đối với em A
a) Về trường hợp và điều kiện áp dụng
Trường hợp áp dụng: Em A thuộc trường hợp người chưa thành niên phạm tội ít nghiêm trọng/nghiêm trọng hoặc là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án (khoản 2 và khoản 3 Điều 37 Luật số 59/2024/QH15).
Điều kiện áp dụng:
- Có chứng cứ xác định người chưa thành niên đã thực hiện hành vi phạm tội (khoản 1 Điều 39 Luật số 59/2024/QH15).
- Người chưa thành niên thừa nhận hành vi phạm tội của mình (khoản 2 Điều 39 Luật số 59/2024/QH15).
- Người chưa thành niên đồng ý bằng văn bản về việc xử lý chuyển hướng (khoản 3 Điều 39 Luật số 59/2024/QH15).
Do em A đã thừa nhận hành vi, ăn ăn hối cải, có vai trò giúp sức không đáng kể và đồng ý bằng văn bản, cơ quan tiến hành tố tụng có đầy đủ căn cứ pháp lý để áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng.
b) Các biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng
Căn cứ Điều 36 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, cơ quan có thẩm quyền có thể quyết định áp dụng một hoặc kết hợp nhiều biện pháp xử lý chuyển hướng phù hợp với em A:
- Khiển trách (khoản 1 Điều 36, Điều 40 Luật số 59/2024/QH15): Phê bình nghiêm khắc, giải thích về thiệt hại đã gây ra và hậu quả nếu tiếp tục vi phạm.
- Xin lỗi bị hại (khoản 2 Điều 36, Điều 41 Luật số 59/2024/QH15): Áp dụng khi có sự đồng thuận của người bị hại (ông B).
Bồi thường thiệt hại (khoản 3 Điều 36, Điều 42 Luật số 59/2024/QH15): Khắc phục hậu quả do hành vi vi phạm gây ra.
Quản thúc tại gia đình (khoản 5 Điều 36, Điều 44 Luật số 59/2024/QH15): Buộc A ở nhà dưới sự giám sát trực tiếp của cha mẹ khi có cam kết và đề nghị từ gia đình.
Thực hiện công việc phục vụ cộng đồng (khoản 11 Điều 36, Điều 50 Luật số 59/2024/QH15): Tham gia các hoạt động trồng, chăm sóc cây xanh, làm sạch đường làng ngõ xóm hoặc hỗ trợ người cao tuổi tại địa phương (tổng thời gian thực hiện từ 20 giờ đến 80 giờ, không quá 04 giờ/ngày) để nâng cao ý thức trách nhiệm với xã hội.
Khi em A hoàn thành chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng, em sẽ được Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã cấp Giấy chứng nhận chấp hành xong (khoản 2 Điều 91 Luật số 59/2024/QH15) và không bị coi là có án tích.
3. Bảo đảm quyền bí mật thông tin cá nhân và thủ tục tố tụng thân thiện đối với em A
Các thông tin liên quan đến hành vi phạm tội, nhân thân của em A không được công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng hay không gian mạng (khoản 1 Điều 13, khoản 1 Điều 134 Luật số 59/2024/QH15). Việc này nhằm bảo vệ danh dự, nhân phẩm và tránh cho em A bị kỳ thị, phân biệt đối xử.
Cơ quan điều tra có văn bản yêu cầu người làm công tác xã hội tham gia tố tụng để tiến hành điều tra xã hội, xây dựng Báo cáo điều tra xã hội phản ánh hoàn cảnh gia đình, môi trường sống, mức độ trưởng thành của A, từ đó đề xuất kế hoạch xử lý chuyển hướng phù hợp nhất (khoản 1 Điều 53, khoản 1 và khoản 2 Điều 54 Luật số 59/2024/QH15).
Em A được bảo đảm có cha mẹ/người đại diện tham gia trong suốt quá trình giải quyết vụ việc (Điều 9 Luật số 59/2024/QH15) và được trợ giúp pháp lý miễn phí theo quy định (khoản 3 Điều 14 Luật số 59/2024/QH15).
Về thủ tục thân thiện: Quá trình lấy lời khai đối với em A phải bảo đảm không gian thân thiện, sử dụng ngôn ngữ dễ hiểu, thời gian lấy lời khai không quá 02 lần trong 01 ngày và mỗi lần không quá 02 giờ (khoản 1 và khoản 5 Điều 144 Luật số 59/2024/QH15).
Hữu Văn – Phòng PBGDPL