Yếu tố “dân tộc” là một nội dung đặc trưng, quan trọng của công tác đăng ký, quản lý hộ tịch  theo quy định của pháp luật Việt Nam. Vì đây là một dấu hiệu xác định “nguồn gốc” của một người trong số rất nhiều người thuộc các dân tộc khác nhau cùng chung sống trên cùng lãnh thổ. Trên thực tế không phải quốc gia nào cũng đưa yếu tố “dân tộc” vào nội dung quản lý hộ tịch, điều này phản ánh lịch sử, đời sống chính trị - xã hội đặc trưng của Việt Nam với 54 dân tộc khác nhau. Từ rất sớm, yếu tố “dân tộc” đã được xác định là một nội dung không thể thiếu của công tác hộ tịch, mà văn bản pháp lý đầu tiên để xác định một người thuộc dân tộc nào là Giấy khai sinh, thông qua thủ tục đăng ký khai sinh – thủ tục pháp lý đầu tiên xác định nhân thân của một người.

Việc xác định dân tộc của một người được pháp luật về dân sự và pháp luật về hộ tịch điều chỉnh trực tiếp, tại Điều 14 Luật Hộ tịch năm 2014 quy định nội dung đăng ký khai sinh gồm: thông tin của người được đăng ký khai sinh; thông tin về cha, mẹ của người được đăng ký khai sinh và số định danh cá nhân của người đó. Theo đó, thông tin của người được đăng ký khai sinh gồm: Họ, chữ đệm và tên; giới tính; ngày, tháng, năm sinh; nơi sinh; quê quán; dân tộc; quốc tịch. Đồng thời, tại Điều 29 Bộ luật Dân sự năm 2015 (thực chất là sự kế thừa Điều 28 Bộ luật Dân sự năm 2005) quy định: Cá nhân khi sinh ra được xác định dân tộc theo dân tộc của cha đẻ hoặc theo dân tộc của mẹ đẻ. Trường hợp cha đẻ, mẹ đẻ thuộc hai dân tộc khác nhau thì dân tộc của con được xác định theo dân tộc của cha đẻ hoặc mẹ đẻ theo thỏa thuận của cha đẻ, mẹ đẻ; trường hợp không có thỏa thuận thì dân tộc của con được xác định theo tập quán; trường hợp tập quán khác nhau thì dân tộc của con được xác định theo tập quán của dân tộc ít người hơn.

Trường hợp trẻ em bị bỏ rơi, chưa xác định được cha đẻ, mẹ đẻ, khi trẻ được nhận làm con nuôi thì được xác định dân tộc theo dân tộc của cha nuôi hoặc mẹ nuôi theo thỏa thuận của cha mẹ nuôi. Trường hợp chỉ có cha nuôi hoặc mẹ nuôi thì dân tộc của trẻ em được xác định theo dân tộc của người đó. Trường hợp trẻ em bị bỏ rơi, chưa xác định được cha đẻ, mẹ đẻ và chưa được nhận làm con nuôi thì dân tộc của trẻ trong Giấy khai sinh và Sổ đăng ký khai sinh được để trống hoặc được xác định dân tộc theo đề nghị của người đứng đầu cơ sở nuôi dưỡng trẻ em đó hoặc theo đề nghị của người đang tạm thời nuôi dưỡng trẻ em vào thời điểm đăng ký khai sinh cho trẻ em theo quy định tại khoản 3 Điều 14 Nghị định số 123/2015/NĐ-CP ngày 15/11/2015 của Chính phủ quy định chi tiết mọt số điều và biện pháp thi hành Luật Hộ tịch và khoản 2 Điều 29 Bộ luật Dân sự năm 2015.

Dân tộc của một người được ghi nhận trong Giấy khai sinh và Sổ đăng ký khai sinh, và được xác định là thông tin hộ tịch cơ bản của cá nhân, được cập nhật vào Cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử và Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Theo đó, mọi hồ sơ, giấy tờ của cá nhân liên quan đều phải ghi nhận và phù hợp với nội dung khai sinh, trong đó có “dân tộc” đã được xác định khi đăng ký khai sinh. Trường hợp đăng ký khai sinh cho người có quốc tịch nước ngoài thì phần dân tộc được để chống trong Giấy khai sinh và Sổ đăng ký khai sinh theo đề nghị của người đi khai sinh hoặc do nước mà người được khai sinh không có quy định yếu tố “dân tộc” là một nội dung trong đăng ký khai sinh.

Tuy nhiên, sau khi đăng ký khai sinh, công dân có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định lại dân tộc hoặc bổ sung dân tộc của mình. Việc xác định lại dân tộc hoặc bổ sung phần ghi về dân tộc trong Giấy khai sinh được thực hiện khi: 

(1)Trường hợp cha đẻ, mẹ đẻ thuộc hai dân tộc khác nhau thì cá nhân có quyền đề nghị xác định lại dân tộc từ dân tộc của cha đẻ sang theo dân tộc của mẹ đẻ hoặc ngược lại;

 (2) trường hợp trẻ bị bỏ rơi, được nhận làm con nuôi và đã được xác định theo dân tộc của cha, mẹ nuôi, khi tìm thấy cha mẹ đẻ thì có quyền xác định lại dân tộc theo dân tộc của cha, mẹ đẻ; 

(3) trường hợp trẻ bị bỏ rơi, để chống phần ghi về dân tộc trong Giấy khai sinh và Sổ đăng ký khai sinh, chưa được nhận làm con nuôi được bổ sung dân tộc theo quy định tại khoản 2 Điều 29 Bộ luật Dân sự năm 2015. Pháp luật quy định rất rõ, đối với trường hợp khi cha, mẹ hoặc người giám hộ đề nghị xác định lại dân tộc cho người từ đủ mười lăm tuổi đến dưới mười tám tuổi phải được sự đồng ý của người đó.

Như vậy, về nguyên tắc, dân tộc của một người được xác định theo dân tộc của cha hoặc mẹ đẻ; việc xác định theo dân tộc của cha, mẹ nuôi hoặc theo đề nghị của người đứng đầu cơ sở nuôi dưỡng, người đang tạm thời nuôi dưỡng trẻ tại thời điểm đăng ký khai sinh chỉ thực hiện đối với trẻ bị bỏ rơi, không xác định được cha, mẹ đẻ. Quy định này, nhằm không để chống phần ghi “dân tộc” trong Giấy khai sinh, qua đó đảm bảo sự “bí mật” về nhân thân của trẻ, từ đó góp phần đảm bảo quyền bình đẳng của trẻ trong hòa nhập cộng đồng.

Trong thời gian qua, do không biết, không hiểu đúng hoặc cố tình thực hiện sai quy định của pháp luật về vấn đề dân tộc, nên đã có nhiều trường hợp người dân xin nhận làm con nuôi của người dân tộc thiểu số, với mục đích xin xác định lại dân tộc từ dân tộc của cha mẹ đẻ theo dân tộc của cha, mẹ nuôi để hưởng chính sách ưu đãi của nhà nước. Điều này, trước hết là hành vi vi phạm pháp luật về nuôi con nuôi; đồng thời việc xác định lại dân tộc trong trường hợp này là không được pháp luật cho phép, vì một người chỉ được xác định theo dân tộc của cha, mẹ nuôi khi không xác định được cha, mẹ đẻ. Do đó, trong công tác quản lý nhà nước, đòi hỏi cơ quan có thẩm quyền đăng ký hộ tịch cần thực hiện đúng quy định pháp luật về hộ tịch; kiểm tra, xác minh và giải thích rõ cho người dân biết quyền, nghĩa vụ liên quan đến vấn đề dân tộc để thực hiện theo đúng quy định pháp luật, đảm bảo việc xác định dân tộc được chính xác, đúng luật./.

                                                                                                Mai Phương - Phòng HCTP